دبير تاريخ آب‌پخش- استان بوشهر

آثار تاريخي دشتستان

بهرام شفيعي

تپه‌های ایلامی برازجان

1- تل مُرّ(Morr)

در یک کیلومتری غرب برازجان و به فاصله‌ی کوتاهی از نخلستان‌های سرسبز «تل مرّ» قرار دارد که نام دیگر این منطقه چرخاب است.[1] این تل در فاصله‌‌ی 500 متر جنوب شرقی کاخ کوروش در چرخاب واقع شده است. تل مرّ حدود 150 متر طول و عرض و حدود 10 متر ارتفاع دارد. در جبهه‌ی جنوبی دارای یک تپه‌ی الحاقی کم‌ارتفاعی است که به نظر قبرستان قدیمی این مکان می‌باشد.[2] با توّجه به آثار به دست آمده در این تپه و مقایسه‌ی آن با آثار کشف شده توسط موریس پزار در بوشهر، قدمت این تپه به دوره‌ی ایلام می‌رسد.[3]  در اثر خاک‌برداری غیرمجاز در این تپه، خشت‌های قطوری به ابعاد 12×42×42 سانتی‌متر  که یادگار معماری دوره‌ی ایلام می‌باشد، به دست آمده است.[4] به نظر می‌رسد این تپه در دوره‌ی هخامنشیان به عنوان دژی برای پاسداری از کاخ شاهی در چرخاب مورد استفاده بوده است.[5]

2-تل پهن(Pahn)[6]

در منطقه‌ی چرخاب برازجان و شمال شرقی کاخ کوروش و در جنوب شرقی تل مُرّ تپه‌ی کم‌ارتفاعی وجود دارد که امروزه در اثر عملیات خاک‌برداری و تسطیح زمین از بین رفته است. با توّجه به آثار و سفال‌های کشف شده در تل پَهن، می‌توان آن‌را با سفال‌های تل مر مقایسه نمود. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که این منطقه قبل از کاخ کوروش موقعیتی مناسب جهت زندگی کشاورزی بوده و سابقه‌ی آن به دوره‌‌ی ایلام می‌رسد.[7]

آثار دوره ی هخامنشی در دشتستان

1- گور دختر[8]

گوردختر بنایی است مستطیل‌شکل با بامی شیروانی‌وار که از تخته سنگ‌های سفید رنگ بر روی یک کف یا کرسی سنگی ساخته شده است. این وضع گواه معماری است که در دوره ی هخامنشیان بسیار رواج داشت؛ براساس این نوع معماری هر بنایی را بر روی فرشی از سنگ می‌ساخته‌اند تا پی و بن آن استوار باشد.[9] این آرامگاه به ارتفاع 60/4 متر، به طول 20/5 و عرض 5/4 متر شامل قلوه‌سنگ‌ها و اتاق تدفین با سقف خرپشته‌ای است. مساحت بنا 5/3 متر مربع است که بستر اصلی آن در دامنه‌ی کم‌شیب دشت احداث شده است. سه سکوی سنگی بستری مناسب جهت احداث اتاقک ایجاد نموده است. اندازه‌ي سکوها از پايين به بالا به این شرح مي‌باشد: سکوی ردیف اول به طول 10/5 و عرض 5/34سانتي‌متر و به مساحت 21/11 متر و با 8 قطعه سنگ، سکوی ردیف دوم به طول 40/.4 و عرض 5/34 سانتي‌متر  و به مساحت 61/17 متر و با 12 قطعه سنگ، سکوی ردیف سوم نیز به طول 65/3 و عرض 5/34 سانتي‌متر و با مساحت 58/23 متر و با 11 قطعه‌سنگ بنا شده است. دو ردیف سنگ به ارتفاع 10/2 متر دیواره‌ی اتاقک را به وجود آورده است.[10] دو قطعه سنگ تراشیده‌ی بزرگ و صاف پوشش سقف را ایجاد کرده و یک قطعه سنگ نیمه‌استوانه‌ای‌شکل و توخالی، همانند «ناودانی واژگونه» نهاده شده، آن‌چنان‌که میان سقف و این پاره‌سنگ یک محفظه‌ای پدید آمده است که طاق نیم‌دایره‌ای دارد و سنگین‌ترین قطعه‌ی سنگ به کار رفته در بنا می‌باشد.[11]

در ورودي اتاق، مقبره مایل به شمال غربی است که ابعاد آن 70 سانتی‌متر  ارتفاع و 90 سانتی‌متر  عرض دارد[12] و براي ورود به آن بايد به صورت خميده وارد آن شد. مقبره نيز در اتاقي به طول 25/2 و عرض 5/1 و ارتفاع 2 متر می‌باشد.[13] در پیشانی ورودی طاقچه‌ای به ابعاد 35×40 سانتی متر و عمق 22 سانتی‌متر  به صورت عمقی حجاری شده که احتمال می‌رود جای نقش قرصی از خورشید بوده که در پیشانی آرامگاه کوروش در پاسارگاد نیز دیده می‌شود.[14] به نظر واندنبرگ این طا‌قچه به این جهت در سنگ درآورده شده تا لوحی را که نوشته‌ا‌ی درباره‌ی صاحب آرامگاه بوده، در آن جای دهند. البته دکتر شهبازی این نظریه را رد می‌کند و معتقد است که این جای کتیبه نیست. استروناخ معتقد است که این‌گونه طاقچه‌ها یادگاری سنتی در آغاز معماری و خانه‌سازی می‌باشد.‌[15] قرینه‌ی همین طاقچه به صورت باز به درون آرامگاه در جبهه‌ی شرقی کنده شده است. درب آرامگاه با بست‌های آهنی به طور کامل قفل گردیده به صورتی که به سادگی قابل باز شدن نبوده است.[16] در واقع این دو طاقچه به تقلید از درهای مضاعف خانه‌های کهن برای بیرون رفتن و درآمدن روان مرده کنده شده است.[17] در قسمت آخر اتاق سنگ كف را چنان تراشيده‌اند كه گودي صاف و لبه‌داري همچون «لگن» پديد آمده است. در سنگ درگاه مقبره 4 حفره ايجاد گرديده كه به احتمال براي پاشنه درب سنگي اتاق آرامگاه بوده است.[18]

ديوارها و سقف گور دختر همه ازسنگ‌هاي بزرگ خوش‌تراش و از نوع آهكي مي باشد كه در بعضي موارد با بست‌هاي آهني به هم متصل گرديده‌اند اما بر خلاف بست‌های آهنی به کار رفته در پاسارگاد و تخت جمشید، این بست‌ها نمایان هستند و کوششی برای پنهان کردن آن‌ها صورت نگرفته است.  در این بنا ملاط نیز به کار برده نشده و اين بست‌هاي فلزي بر خلاف پاسارگاد دم‌چلچله‌اي نيستند که به فرم مستطيل شكل ساخته شده‌اند.[19]

2- کاخ چرخاب[20]

این کاخ در شهرستان دشتستان و در يك كيلومتري غرب برازجان و در حدود 500 متري جنوب جاده آسفالته برازجان – بوشهر در محلي به نام چرخاب قرار دارد. برازجان مرکز شهرستان دشتستان در 70 کیلومتری شمال شرقی بوشهر قرار گرفته است. ارتفاع برازجان از سطح دریا 62 متر می‌باشد.[21] فاصله‌ی این کاخ تا بوشهر 65 کیلومتر می‌باشد و در گذشته از آن به عنوان کاخ ساحلی ساخته و پرداخته شده است.[22] اطراف ‌اين مكان را مزارع كشاورزي به خصوص توتون و نخلستان احاطه نموده است. 

این کاخ در هم‌جواری رودخانه‌ی فصلی آردو قرار دارد و به دلیل طغیان‌های خود در طول فصل رسوب‌گذاری زیادی از خود برجای گذاشته است. این منطقه که به نسبت شیب تندی داشته، احتمال این‌که در طول 2500 سال رسوب‌گذاری صورت گرفته را تقویت می‌کند. در هنگام سیلاب که تمام دشت را دربرمی‌گرفته، آثار سطحی آن در مناطق مختلف پراکنده نموده و از این‌ جهت است که در بعضی جاها سفال‌هایی از دوره‌ی ساسانیان  نیز به چشم می‌خورد.[23]

کاخ چرخاب به صورت شمالی- جنوبی ساخته شده و دارای یک تالار مستطیل‌ ستون‌دار(تالار مرکزی) با دو ردیف شش ستونی است و یک ایوان ورودی 24 ستونی در جبهه‌ی شرقی دارد. این کاخ در ابعاد 40×50 متر احداث و در مجموع 200 مترمربع وسعت دارد.[24]

نقشه‌ی بنای کاخ چرخاب مانند کاخ‌های دیگر هخامنشیان نظیر پاسارگاد، تخت‌ جمشید، شوش و سایر اماکن دیگر نیست، به این ترتیب که فاقد صحن مرکزی و ایوان‌های الحاقی آن نظیر آپادانا می‌باشد. از جهت دیگر این بنا یادآور بناهای ستون‌دار پاسارگاد است، اما طرح و پلان آن چنین موضوعی را القاء نمی‌کند. به همین جهت کاخ مکشوفه در چرخاب دارای مشخصات خاصی است که بیانگر توّجه مخصوص و جنبه‌ی اعتقادی و مردمی است.[25]

مطالعاتی که در مکان سنگ‌های حجاری‌شده در کوهستان شرق برازجان و محل معروف کوه گیسکان و محل درّه گیر از ارتفاعات زاگرس جنوبی به عمل آمده، معلوم می‌دارد که صدها سنگ آماده‌ی حمل نه برای یک کاخ کوچک بلکه برای قصری عظیم و در مقایسه با پاسارگاد پیش‌بینی شده بود.[26] این کاخ شامل یک تالار مرکزی و یک ایوان جانبی در سمت شرق می‌باشد

3- کاخ سنگ سیاه(جتوط)

كاخ سنگ سياه در 12 كيلومتري شمال برازجان و در حاشيه رود دالكي و نزدیکی روستای جتوط در 50 درجه و 9 دقیقه طول جغرافیایی و 29 درجه و 21 دقیقه عرض جغرافیایی، بر بلندایی ساخته شده که رسوب‌گذاری در آن خیلی کم صورت گرفته است؛ به همین جهت اکثر پایه‌ستون‌های این کاخ نمایان بوده و رسوبات زیادی سطح آن‌ها را نپوشانده است. روستای جتوط از روستاهای دهستان زیراه از توابع بخش سعدآباد شهرستان دشتستان می‌باشد که در 10 کیلومتری شمال برازجان قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریا 60 متر می‌باشد. این روستا در جنوب شرقی سعدآباد قرار دارد.[27] كاخ سنگ‌ سیاه منسوب به  داريوش هخامنشي مي‌باشد. وجه تسميه آن به سنگ سیاه به آن دلیل است ‌که پايه ستون‌هاي اين كاخ از سنگ‌هاي سياه گرانيت ساخته شده است.  

کاخ سنگ سیاه به ابعاد 38×41 متر و به مساحت 1558 متر مربع احداث شده است. این کاخ در برگیرنده‌ی یک تالار مرکزی شامل دو ردیف هشت تایی پایه‌ستون (در مجموع شانزده پایه‌ستون) و چهار ایوان یا چهار درگاه سنگی می‌باشد که هر کدام با تالار مرکزی ارتباط دارند.

4- کاخ بردک‌سیاه(درودگاه)

این بنا در شمال روستای درودگاه شهرستان دشتستان واقع شده است. این روستا از توابع دهستان زیراه بخش سعدآباد و در 10 کیلومتری شمال غربی برازجان قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریا 38 متر است.[28]

کاخ بردک‌سیاه[29] در 29 درجه و 21 دقیقه و9/15 ثانیه‌ی شمالی و 51 درجه و 6/0 دقیقه و 8/34 ثانیه‌ی شرقی قرار گرفته است. بلندترین نقطه‌ی امروزی آن از سطح دریا حدود 65 متر می‌باشد.[30] کاخ بردک‌سیاه در حال حاضر در میان نخلستان‌هایی قرار گرفته که شاید تا 30 سال پیش وجود نداشتند و تنها در جبهه‌ی شرقی و شمالی نخلستان‌هایی وجود داشته است. امروز این کاخ در میان نخلستان‌های بی‌شماری محاصره شده، به نحوی که شاید تا پیش از رسیدن به آن نتوان وجود این آثار را در دل نخلستان حدث زد.

محوطه‌ی بردک‌سیاه در حال حاضر شامل محوطه‌ی کاخ مکشوفه و تپه‌ی به نسبت مرتفعی که در10 متری غرب آن واقع گردیده است، می باشد. این تپه دارای عناصر معماری سنگ و گچ است که احتمال داده می‌شود مربوط به دوره‌ی ساسانیان  یا این‌که بنایی از دوره‌ی اسلامی بر روی معماری ساسانیان  ساخته شده باشد. پس می‌توان از لحاظ طبقه‌بندی استقراری سه لایه را در محوطه‌ی بردک سیاه مشخص نمود: از بالا به پایین دوره‌ی اسلامی، ساسانیان  و هخامنشیان.[31]

در یک دید کلی کاخ بردک‌سیاه در برگیرنده‌ی یک تالار مرکزی با شانزده پایه‌ستون سنگی، سه درگاه در سه جهت شرقی، شمالی و غربی و یک ایوان جانبی گسترده با ساختاری باشکوه در سوی جنوب می‌باشد. در حال حاضر مساحت کاخ بردک سیاه 18×30 یعنی 540 متر مربع مساحت دارد.[32]

5- تل خندق

در جبهه‌ی شرقی آرامگاه گوردخترِ پشت‌پر، تپه‌ای مصنوعی که شالوده‌ی آن بر روی تپه‌ماهورهای طبیعی نهاده شده، به صورت مستطیل‌شکل دیده می شود و حاکی از وجود اثری از معماری قلعه‌مانند است که شاید در چهار گوشه‌ی آن بقایایی از برج‌های مدوّر وجود داشته است. شالوده‌ی بنای احداث شده از یک یا دو ردیف سنگ‌های لاشه‌ و ملاط گچ می‌باشد ولی بقایای دیوارهای آن با خشت‌های نامرغوب برپا گردیده است. با توّجه به سفال‌های نادری که از سطح پشته جمع‌آوری شده، می‌توان احتمال داد که بعضی از آن‌ها مربوط به دوره‌ی ایلامی است. با این‌حال می‌توان گفت که تل خندق همزمان یا کمی قدیمی‌تر از گوردختر ‌باشد. علاوه بر آن تعدادی از سفال‌های به دست آمده، نظیر سفال هزاره‌ی ‌اول (ماد – هخامنشیان) می‌باشد.[33]

6- سد سبا

در منطقه‌ای در نزدیکی رودخانه‌ی شاپور که نزد اهالی معروف به «کَل غرون» است و از کوهستان‌های صعب‌العبور و دره‌های عمیق تشکیل شده، سازه‌‌ای آجری بنا شده است. این سازه به احتمال شامل 2 پایه به عرض 5/4 متر و ارتفاع 6 متر از سطح رودخانه بوده و در فاصله‌ی این بدنه فضایی به عرض 4 متر جاسازی شده است که به نظر شبیه یک مخزن آب است و توسط کانالی با پوشش استوانه‌ای به طول 2 متر و عرض 1 متر با طاق قوسی ساخته شده است. مصالح آن، آجرهای مستحکم و پخت کامل و با قالب مربع‌شکل به ابعاد 8×32×32 و دیگری نیم‌قالب به ابعاد 8×16×32 سانتی‌متر  با ملات قیر و غیر قابل نفوذ، مانند آن‌چه در چرخاب دیده می‌شود، به چشم می‌خورد.

به نظر می‌رسد این سازه جنبه‌ی کشاورزی و عامه نداشته و جهت اتصال آب به یک امر و سازه‌ی دولتی به طور مثال برای کاخی بوده است که انشعابی از رود شاپور را به طرف آن محل هدایت می‌نموده است. با توّجه به ابعاد آجرهای کشف شده در این محل و کشف آجرهای مشابه در چرخاب برازجان می‌توان قدمت آن را به دوره‌ی هخامنشیان نسبت داد.[34]

آثار شهرستان دشتستان در دوره ی ساسانیان

1- آثار تل خندق دهقاید(محمدآباد)

دهقاید که به طور معمول با نام محمدآباد شناخته می‌شود از روستا‌های تابع دهستان دالکی از بخش مرکزی شهرستان دشتستان می‌باشد که در 2 کیلومتری شمال برازجان قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریا 55 کیلومتر است. در ظاهر  قائدمیرزا اولین فردی بود که در این روستا ساکن شده بود، به همین دلیل این روستا به دهقاید مشهور شده است.[35]

در دو سوی جاده‌ دهقاید(محمدآباد) تا کنار رودخانه‌ی دالکی تپه‌هایی وجود دارد، که در نخستین چشم‌انداز پراکنده و گاه طبیعی نشان داده می‌شود، اما با کمی دقت به پیوستگی و یک‌پارچگی آن‌ها پی می‌بریم و معلوم می‌شود که آثار زیادی از جمله یک شهر پارتی- ساسانیان  را در دل خود جای داده است.[36]

تل خندق مشرف به آبادی دهقائد(محمدآباد) و در کنار جاده‌ی دهقائد به سعدآباد قرار دارد که بر اساس بناهای مدّور دوره‌ی پارتی ساخته شده است.[37] این تپه‌ی قیفی‌شکل در حدود 8 تا 10 متر از سطح دشت ارتفاع دارد.[38] مهم‌ترین آثار کشف شده در این تپه خشت‌هایی به ابعاد 12×40×40 سانتی‌متر  و دیواری قطور به ضخامت حداقل 10 متر که اطراف آن نظیر برج و باروی تخت سلیمان دارای برج‌ها اتکایی به صورت پشت‌بند می‌باشد. این دیوار با خشت خام احداث شده و دارای شالوده‌ای از قلوه‌سنگ و ملاط چاری(گچ‌ بومی) است که به صورت هرمی برپا شده است.[39] یافته‌های دیگر تل خندق شامل سفالینه‌های خاکستری و قرمزرنگ نه‌چندان خوش‌ساخت بومی، ساختار سفالینی از گل رس[40] با ارتفاع 15 تا 16 و قطر پایه 12 تا 15 و قطر زیرین 15 تا 18 سانتی‌متر  است. در ظاهر از این وسیله برای پرتاب به سوی دشمن استفاده می‌شده است.[41]

در پیرامون این تپه خندقی به عرض 25 متر که اطراف آن با قلوه‌سنگ و ملاط برای نگه‌داری آب ایزوله که از نظر امنیتی دارای سازه‌ای غیر نفوذ بوده، وجود داشته است. 

2- آثار آتش‌کده‌ی دهقاید(محمدآباد)

پس از کشفیات باستان‌شناسی در تل خندق در نزدیکی این روستا، دیوار خشتی با خشت‌هایی به ابعاد 8×38×38 سانتی‌متر  به دست آمده است. در پی حفاری‌های بعدی مشخص گردید که این‌جا محل آتشکده‌ی دوره‌ی ساسانیان  بوده است.[42] آتش‌کده‌ی محمدآباد ریشه پارتی دارد و در دوره‌ی ساسانیان  گسترش و توسعه یافته[43] و در بافت شهر ساسانیان  است که ویرانه‌های آن در شمال شرقی محمدآباد جای دارد. این آتش‌کده دارای بنای چهاربَرِ برابر (مربع‌شکل) است که اندازه‌ی هر برِ آن با احتساب برهم ریختگی‌ها و سایش‌ها 35/3 متر می‌باشد. در چهارگوش آن چهار جزر چهاربَر برابر که اندازه‌ی هر برِ آن 70/2 متر است که گنبد بلند آن‌را در زمان آبادانی برپا و استوار می‌داشته است. ساختار کلی آتش‌کده محمدآباد در درون و میان جزرها قلوه‌سنگ‌های درشت با ملاط ساروج بوده و نمای بیرونی نیز آجر با بندکشی چاری(نوعی گچ بومی) است. احتمال می‌رود از آجرهای یک بنای هخامنشیان در ساخت آن استفاده شده است. [44]میانگین بیش‌ترین آجرها 8×38×38 سانتی‌متر  و چند نمونه آجر 10×40×40 سانتی‌متری نیز در پایه‌ها دیده می‌شود. پوشش کف بیش‌تر آجری و در بخش‌هایی نیز روی این آجر لایه‌ی 4 تا 6 سانتی‌متر ی گچی کشیده شده است. ساختار سکوی میانی آتش‌دان، راهرو و دو جزر سوی آن کم‌و‌بیش با جزرهای دیگر سازه متفاوات است. سکوی پایینی نیز آجری می‌باشد.[45]

3- تل شهید

روستای بُنداروز از روستاهای دهستان سرکره و از توابع بخش مرکزی شهرستان دشتستان می‌باشد این روستا در 12 دقیقه و 51 درجه‌ی طول جغرافیایی و 13 دقیقه و 29 درجه عرض جغرافیایی قرار دارد. ارتفاع آن از سطح دریا 75 متر می‌باشد. این روستا در کنار جاده‌ی اهرم برازجان قرار گرفته و تا برازجان حدود 5 کیلومتر فاصله دارد.[46]

این تپه به ارتفاع 2 متر، طول و عرض 52×110 متر در میان نخلستان قرار دارد و از آن بقایای مخروبه‌ای از سنگ و گچ که لطمات فراوان دیده، مشاهده می‌شود.[47] بررسی سطحی از تپه نشان از قطعات سفال‌های خیلی ساده و قطعاتی از آثار گچی که در دیوار به کار رفته بود، هم‌چنین آجرهایی به ابعاد10×20×30 سانتی‌متر  و چند عدد گوپال که مختص حاشیه‌ی خلیج فارس می‌باشد، به دست آمده است.[48] در جریان حفریات انجام شده در این مکان پایه‌ستونی به ابعاد 90 سانتی‌متر  قطر و به ابعاد 40 سانتی‌متر  کشف گردید. این پایه‌ستون دارای 36 شیار به عمق 5 سانتی‌متر  و به فاصله 110 سانتی‌متر  می‌باشد. در زیر پایه‌ستون نیز یک قالب سنگی به قطر 20 و ابعاد 33×72 سانتی‌متر  به دست آمده است. هم‌چنین در قسمت دیگر دیواری با قطر 120 سانتی‌متر  که زیر آن به قطر 10 سانتی‌متر  با گچ ساخته شده بود و اندودی از گچ دیوار را پوشانده بود، به دست آمد. مصالح دیوار شامل سنگ، گچ و قلوه‌های سنگ که فراوان یافت می‌شود، می‌باشد. آجرهایی به رنگ اُخرایی[49] در ابعاد 7×20×30 سانتی‌متر  و یک قطعه سنگ یک‌ تکه به ابعاد 10/×10/1 متر و به قطر 10 سانتی‌متر به صورت مربع با دایره‌ای حجاری‌شده در وسط آن به قطر 80 سانتی‌متر  به دست آمده است.[50] دکتر سرفراز معتقد است این تپه مکان نیایش‌گاه مزدیسنایی بوده که پایه‌ی آتش در فضای باز می‌باشد. به اعتقاد وی این اثر مانند تل سفید مربوط به دوره ساسانیان  است.[51] زارعی بر این اعتقاد است که این شباهت زیادی به کاخ‌های هخامنشیان دارد و شاید چهارمین کاخ باشد.[52]

4-تل اسپید(سفید)  بنداروز

اثر تل اسپید(سفید)  در حاشیه‌ی رودخانه‌ی آردو و در نزدیکی تل شهید قرار دارد. معماری این اثر از سنگ، گچ، آجر و سایر مصالح خشتی می‌باشد، که در منطقه یافت می‌شده است. این تل با توّجه به وضع ظاهری آن مربوط به دوره‌ی ساسانیان  است و ارتباط تنگاتنگ با تل شهید دارد. بدون شک نیایش‌گاه          تل شهید مربوط به ساکنین تل سفید می‌باشد. [53]

5- شهر باستانی توّج(توّز)

الف) تل اشرف‌خانه

تل اشرف‌خانه در جنوب شرقی روستای زیراه واقع شده است. این تپه‌ی کوچک، دارای معماری بسیار اندکی است که از مصالح سنگ و گچ ساخته شده است. این تپه مشرف به شهر باستانی توج است. در این تپه نمونه‌هایی از سفال‌ یافت نمی‌شود و تنها بخش کمی از دیواری که با مصالح سنگ و گچ ساخته شده، دیده می‌شود. این تپه به طول 30، عرض 10 متر و نسبت به زمین‌های اطراف 3 متر ارتفاع دارد. احتمال می‌رود که یک برج دیده‌بانی از زمان ساسانیان  باشد.[54]

ب) تپه‌ی آسیاب زیراه

این تپه‌ی کوچک در شمال آبادی زیراه و در کنار یک آسیاب آبی قرار دارد، به همین دلیل نزد ساکنان روستا به تپه‌ی آسیاب مشهور شده است. طول این تپه 80 متر، عرض آن30 متر و ارتفاع آن نیز از زمین‌های اطراف 3 متر می‌باشد. بر روی تپه سفال‌های لعاب‌دار آبی‌رنگ با خمیر نخودی وجود دارد که بعضی ار آن‌ها سفال‌های نخودی تیره و خاکستری که دارای پخت ناکافی می‌باشند، نیز دیده می‌شود. آثار معماری دیوارهایی با مصالح سنگ و گچ در جبهه‌ی شرقی تپه دیده می‌شود که به احتمال مربوط به دوره‌ی ساسانیان  است.[55]

پ) خانه‌های صخره‌ای معروف به چهل‌خانه[56]

این بنا در شمال شهر سعدآباد و در غرب روستای زیراه و جبهه‌ی شمال رودخانه‌ی شاپور [و از لحاظ مرز جغرافیایی و تقسیمات کشوری در بخش کنونی آب‌پخش] قرار دارد.[57] این اثر در 29 درجه و 24 دقیقه‌ی عرض شمال و 51 درجه و 7 دقیقه‌ی طول شرقی قرار گرفته است.[58]

تعيين قدمت معماري صخر‌ه‌اي را به صورت يكجانشيني در زمان ساسانيان می‌بایست مربوط به ميمند كرمان كه بيشتر جنبه‌هاي دسته جمعي و امنيتي، داشته دانست. هم‌چنين شبيه چنين معماري نيز در شهرستان دشتي استان بوشهر و در حدود 20 كيلومتري شهرخورموج مشاهده مي‌گردد . قدمت اثر مربوط به اواخر حكومت ساساني است كه با دقت مي‌توان قرن شش ميلادي را براي آن قائل شد. بنابراين مي‌توان براي ساخت و سازهاي معماري صخره‌اي برای مثال چهل‌خانه در حاشيه‌ی رودخانه تاريخي شاپور مربوط به اواسط دوره ساساني را در نظر گرفت كه مطالعات باستان‌شناسي پارس جنوبي و به خصوص تپه‌هاي بررسي‌شده چنين وضعي را القاء مي‌كند. اين شيوه‌ی استفاده از فضاهاي درون كوهستان به ويژه در اماكني كه نوع ارتفاعات به صورت رسوبي و قابل اعتماد از نظر استحكام دست‌كند براي ايجاد فضاي مسكوني است، ديده مي‌شود. برای مثال در جزيره قشم يا در كيش يا ساير جزاير ديگر.[59]

6- قصر دختر تنگ ارم

بخش ارم از توابع شهرستان دشتستان می‌باشد. مرکز بخش ارم شهر تنگ‌ِ ارم که در فاصله‌ی 42 کیلومتری شرق برازجان قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریا 890 متر می‌باشد. تنگ ارم وارث شهر باستانی ارم است که آثار آن در مغرب این شهر دیده می‌شود.[60]

خرابه‌های قصر دختر تنگ ارم در فاصله‌ یک کیلومتری تنگ ارم در دامنه‌ی کوه قرار دارد. قسمت‌های اعظم این بنا امروز ویران گشته و تنها قسمت‌هایی از دیوارها و ستون‌های آن برجای مانده است.[61] این بنای مربع‌شکل به ابعاد 3×5/5 متر و ارتفاع 3 متر که با سنگ و ساروج ساخته شده و کف آن نیز با آجر قرمزرنگ فرش گردیده است.

7- کانال‌های آب‌رسانی و آب‌انبارهای تنگ‌ارم

در نزدیکی قصر دختر نیز سه عدد آب‌انبار در ابعاد 3×12 متر وجود دارد که به صورت شمالی جنوبی و در یک ردیف ایجاد گردیده است. عمق این آب‌انبارها 5/2 متر می‌رسد که به صورت سنگ‌چینی با سنگ‌های تراشیده و با ملاط ساروج ساخته شده است. اکثر آب‌انبارها روباز بوده و سقفی ندارند. فاصله‌ی آب‌انبارها حدود 100 متر می‌باشد.[62]

8- کوشک تنگ‌ارم

در غرب روستای تنگ‌ارم در فاصله‌ی 250 متری و در پای کوه، آثار معماری به وسعت 800 متر مربع دیده می شود که به شدت تخریب گردیده است. این بنا در کنار رودخانه ی فصلی احداث شده و مصالح عمده‌ی به کار رفته در آن سنگ و ملاط ساروج می‌باشد. از لحاظ کاربری طاق‌های جناغی و ستون‌ها به صورت قرینه و ایجاد فضاسازی مناسب با آب و هوای منطقه جالب توّجه است.

در کنار کوشک و به 20 فاصله‌ی متری غرب آن دو آب‌انبار وجود دارد که دارای طاق های قوسی‌شکل و از مصالح سنگ و ساروج ساخته شده است. ابعاد این آب‌انبارها عبارت است از 5/2×6 متر که هنوز آثار جوی آبی که متصل به آب‌انبار بوده و آب آن را تأمین می‌نموده، باقی است.[63]

9- آثار سد و بند دودره[64]

در حدود 4 کیلومتری جبهه‌ی شمال شرقی تنگ ارم، در مکانی معروف به کوه ماهور و دودره، بر روی رودخانه‌ای به همین نام، آثار و بقایای سدی مشاهده می‌شود که از لاشه‌سنگ، ملاط گچ و آهک ساخته شده است.[65] این سد در تنگه‌ی کوه و در جایی که دهانه ی دره تنگ می‌گردد، ایجاد شده است. طول سد 3 متر و ارتفاع آن 2 متر می‌باشد. به فاصله‌ی 15 متری داخل سد حفره‌ای به ابعاد 1×1 متر به صورت تونل ایجاد کرده‌اند که از طریق این حفره آب را جهت آبیاری و کشاورزی به دشت روانه می‌کرده‌اند.[66]

10- قلعه‌ی حسن‌علی‌بیگ

محوطه‌ی دمدشت Domdasht در مسیر جاده‌ی اصلی آسفالته‌ی بوشکان به طرف تنگ‌ارم قرار گرفته است. از جمله آثار اطراف تنگ‌ارم و محوطه‌ی دمدشت، قلعه‌ی حسن‌علی‌بیگ است که مربوط به دوران ساسانیان  است. این قلعه بر فراز بلندترین نقطه‌ی ارتفاع کوه گیسکان ایجاد شده است. قلعه دارای پلانی دایره‌ا‌ی‌شکل است که مصالح آن نیز سنگ و ساروج می‌باشد. قسمت اعظم این بنا تخریب گردیده است. جبهه‌ی غربی، جنوبی و شمالی بنا به پرتگاه متصل است و تنها راه ورودی بنا از جبهه‌ی شرقی میسر است، بنابراین می توان حدس زد که این قلعه جنبه‌ی دفاعی و دیده‌بانی داشته است.

11- آسیاب آبی شکرک

شکرک از روستاهای دهستان ارم از توابع بخش ارم شهرستان دشتستان می‌باشد. شکرک به معنی جایی که آب شیرین داشته باشد.[67]

در نزدیکی روستای شکرک دو تنوره‌ی برج مانند آسیاب، معروف به آسیاب‌های دوقلو در روستای شکرک وجود دارد که فاصله یک برج با برج دیگر حدود 10 متر می‌باشد و به صورت شرقی – غربی قرار دارد. در این محل هیچ‌گونه آثار و بقایایی دال بر سنگ گردون آسیاب یا ساختمان‌های الحاقی به نام آسیاب به چشم نمی‌خورد. این دو برج از نظر ساخت و ساز با معماری خاص ساسانیان  ساخته شده است. به نظر می‌رسد که برج آب رسانی دوم برای جمع‌آوری و منبع آب در ارتفاعات بالا بوده است. ملاط بین مصالح معماری از گچ استفاده شده که از نشانه‌های ساختمانی زمان ساسانیان  است.[68]

12- سد انارستان

سوک و انارستان از روستاهای بخش ارم می باشند. وجود درختان انار فراوان در  نام‌گذاری روستای انارستان به این نام تأثیر داشته است.[69]

در میان روستای انارستان و سوک تنگی وجود دارد که به نام تنگ سوک معروف است. در محل تنگ سوک به انارستان بندها و سدهای مربوط به دوره‌ی ساسانیان  وجود دارد. با استفاده از سنگ‌های حجیم و سنگین به منظور آب‌رسانی و سد و بند در جلو مسیل‌ها و گاهی کاربرد لاشه‌سنگ و ملاط به صورت دیواره‌های مرتفع، قطور و مستحکم بر روی آن‌ها به صورت کانال آب‌رسانی استفاده نموده‌اند. این سد علاوه بر یک سازه‌ی آبی در راه مواصلاتی دودره نقش پل‌بند داشته و کانال جریان آب هنوز به صورت اصلی دیده می‌شود.[70]

14-زندان پشت‌پر

یکی از بناهای عصر ساسانیان  که در دامنه‌ی معروف به کمونه و در حاشیه‌ی رودخانه‌ی پشت‌پر وجود دارد، زندان دوره‌ی ساسانیان  است. این اثر با استفاده از لاشه‌سنگ و ملاط گچ ساخته شده و از نظر منظر، شکل و فرم با همه‌ی بناهای ساسانیان  تفاوت دارد. این بنا در فضایی به ابعاد 42×42 متر احداث شده است.[71] 

ویژگی‌های این اثر عبارت از این است که، ابتدا بنایی تونل‌مانند به صورت دالان عمیق به طول و عرض 20/1×8 متر به صورت شرقی- غربی در عمق زمین ساخته‌اند. این دالان تحتانی در مرکز با دالان دیگری با جهت شمالی– جنوبی که با همان ابعاد ساخته شده، تلاقی می‌کند و در زیرزمین تشکیل چهار صفه‌ای را می‌دهد. در بالای تونل زیرزمین و در بخش قدامی آن فضایی مربع‌شکل به ابعاد 8×8 متر تشکیل اتاق مربع‌شکل یا گنبدی بلند داده که جایگاه مسئولین زندان بوده و از درون آن مکان راهروهایی به رواق‌های زیرزمینی برای دسترسی به دالان‌های زیر زمین منتهی می‌شود. در اطراف این اتاق گنبددار، اتاق‌های مستطیل‌شکل کوچکی به طول و عرض 6×3 متر وجود دارد که دارای مدخل‌های روشنایی برای رواق‌های زیرزمین بوده و در مواقع خاص زندانیان را احضار و پس از سؤال و جواب، دوباره آن‌ها را به زیرزمین می‌فرستادند. در شکم زیرزمین مکان‌های زندانیان از طرف شرقی- غربی هم دو دالان عمیق و طولانی با راهروهایی پیچیده ساخته شده که در مکان اصلی جایگاه زندانیان هم‌دیگر را قطع می‌کنند. در کنار رواق یا دالان‌های عمیق دوراهی کانال‌مانند باریک به صورت تنگ و تاریک به طول و عرض 20/1×4 متر ساخته‌ شده که در هنگام ورود و خروج از آن‌ها، جان زندانیان را به لب می‌آوردند تا باب گفت‌و‌گو را بگشایند. مشخص نیست که این زندان ساسانیان  تا چه زمانی فعال بوده است.[72]

15-  کاروان‌سرای پشت‌پَر

در دشت پشت‌پر و در حاشیه‌ی راه ارتباطی، بقایا و آثاری از یک کاروان‌سرا به چشم می‌خورد که ابعاد این کاروان‌سرا 46×46 متر می‌باشد.[73]  نقشه‌ی این کاروان‌سرا مربع است که از مصالح سنگ و ملاط گچ به صورت مستحکم استفاده شده است. قطر هر یک از دیواره‌ها به اندازه‌ی 2 متر می‌رسد. تزیینات دیواره‌های اطراف قلعه یا کاروان‌سرا با برج‌های مدّور و توپر به صورت پشت‌بند زده شده است که در هر سو تعداد آن‌ها به چهار برج می‌رسد. قطر برج‌های آن 3 متر می‌باشد. ورودی کاروان‌سرا از سمت جنوبی به صورت ایوانی بلند و با عمق متوسط چهار متر با طاق هلالی می‌باشد که اطراف آن دارای دو اتاق مستطیل‌شکل نگهبانی است و پشت‌بند ورودی این کاروان‌سرا نیز می‌باشد. عوارض موجود نشان می‌دهد که این کاروان‌سرا دارای اتاق‌های مسکونی و قرارگاه‌هایی برای تازه‌واردین و مسافرین داشته که درب همگی آن‌ها به صحن مرکزی کاروان‌سرا باز می‌شده است. آب‌انبارهایی نیز در کنار آب برای ذخیره جهت مسافران وجود داشته است.[74]

16- برج دیدبانی طلحه

این روستا از توابع بخش بوشکان می‌باشد که در جنوب غربی برازجان قرار دارد. به علت آب و هوای مساعد و داشتن آب شیرین از گذشته دارای کشاورزی است.[75]

در دامنه‌ی شرقی کوهستان طلحه بقایای برج دیدبانی از زمان ساسانیان  بر روی شاخه‌ای از این ارتفاعات به نام «دائو دختر» وجود دارد. مصالح به کار رفته در آن سنگ و گچ می باشد.[76]

17- چهار طاقی طلحه

بر روی تپه‌ماهورهای باغ شیرین طلحه تک بنای جالبی به ابعاد این بنا 7×7 متر و ارتفاع 4 متر وجود دارد که تاکنون در بناهای تک‌واحدی گنبددار دوره ی ساسانیان  یا اسلامی دیده نشده است و آن استفاده از گوشواره‌های مضاعف برای ایجاد و زدن گنبد است. این شیوه‌ی پوشش گنبدی نشان می‌دهد که علاوه بر زیبایی درون بنا، نقش استحکام‌بخشی در بناهای گنبددار نیز داشته است. طرح ساخت بنا چهار طاقی و دارای یک درگاه در جنوب می‌باشد و سایر بدنه‌ها مسدود است.

18- آب‌گیر دوره‌ی ساسانیان  درنگ

روستای درنگ از توابع بخش بوشکان می‌باشد. درنگ در لغت به معنی صدایی که از نواختن ناقوس، تار و شکستن چینی می‌آید. هم‌چنین توقف و تأخیر نیز معنی شده است. از گذشته این روستا محل توقف‌ کاروان ها بوده و لذا به این نام معروف شده است.[77]

    در جبهه‌ی شمالی برج روستای درنگ و درون باغ‌ی به فاصله‌ی 40 متری، آثاری از حوضچه‌ و استخرمانند به قطر 10 متر و به ضخامت نزدیک به یک متر وجود دارد که از لاشه‌سنگ و ملاط گچ ساخته شده که از آن هنوز به عنوان مخزن برای آبیاری باغ‌ها استفاده می‌شود.[78]