مذهب ایلام:

سلسله مراتب تثبيت شده خدايان در معاهده صلح بين هيتا (Hita)، شاه اوان(Awan) و نارامسين(Naram-sin) در سال 2280 ق.م مويد سابقه طولاني و كهن مذهب ایلام است. معاهده مذكور با اين دعا و استمداد شروع مي‌شود‍: «بشنو اي پي‌ني‌كير و شما اي خدايان خوب آسمان...». بعد از آن نام خدايان و الهه‌هاي زيادي به عنوان شاهد و گواه بر عقد پيمان بين آنها آورده مي‌شود. در طول هزاره سوم قبل از ميلاد مادر بزرگ خدايان سلطه زيادي بر ایلاميان داشت. ولي در هزاره دوم ق.م مادر خدايان (پي‌ني‌كير و يا كيريريشا) جاي خود را به خداي مذكر (هومبان) داد و جريان مادر سالاري اندك اندك جاي خود را به پدر سالاري داد و پادشاهان همه خود را تحت حمايت او كه خداي خدايان بود مي‌دانستند.1 ازدواج هومبان و كيريريشا منتج به تولد خداي ديگر به نام هوتران می‌گردد كه در معاهده مذكور در مقام پانزدهم است و براي اولين بار نام او می‌آید. به اين ترتيب؛ خدايانِ متعددِ ایلام ازدواج مي‌کنند، مي‌زايند و مانند ایلاميان زندگي روزمره دارند و با گذر روزها بر هم پيشي مي‌گيرند. این در حالی است که «رب النوع يا ربه‌النوع‌هايي هم بودند كه به صورت محلي در نقاط مختلف مورد پرستش مردم و حاكمان محلي قرار مي‌گرفتند.»2 این اعتقادات و سحر و جادو و احترام به نيروهاي جهان زيرين، ایلام را براي بين‌النهريني‌ها سرزمين ساحران و صنعتگران می‌سازد.

اينشوشيناك، خداي بزرگ (و محلي) شوش، به موازات ارتقاء شوش به پايتختي ایلام در هزاره دوم ق.م، به خدايِ بزرگِ مليِ ایلام تبديل شد. اينشوشيناك با هومبان و كيريريشا تثليث خدايان ایلامي را تشكيل مي‌دهند. 3

در ميان موجودات نيز مار بر تمام آنها پيشي دارد. در نقش برجسته‌هاي كورانگون، نقش رستم، استل اونتاش گال، سفالينه‌ها و مهرهاي استوانه‌اي جايگاه آن محفوظ است. ميروشيجي4 مار را نماد اينشوشيناک خداي بزرگ ایلام و شوش مي‌داند و هينتس آن را نماد باروي ایلام دانسته و دو مار در حال جفتگيري که تا مصر نيز رسوخ كرده‌اند و مارهايي با سر انسان، دلالت بر اولوهيت اين خزنده در ميان ایلاميان می‌داند كه در بين‌النهرين ناشناخته است.5 از ديگر حيواناتي كه براي ايلامي‌ها داراي اهميت است گاو مي‌باشد. بر روي مهرها، گاوهايي ديده شده است كه گاه بر روي آنها صليبي قرار دارد. اين صليب خود از نمادهاي مذهبي كاسي‌ها (كاسي‌ها در كوه‌هاي زاگرس سكونت داشته‌اند) است كه در هنر ايلام تجلي يافته است. اين صليب سمبل خداي خورشيد كاسي‌ها است و نقش آن در متوني ديده شده است كه قوياً آنرا به عنوان سمبل خورشيدمعرفي كرده است.6 گاهي گاو در صحنه‌اي آمده است كه شخصي درصدد از پاي در آوردن آنها و يا نجات آنها از دست شيران درنده است؛ و نيز گاهي به همراه خدا يا الهه و يا پيشكشي براي قرباني است. در حفاريهاي چغازنبيل نيز مجسمه گوساله‌اي به اندازه طبيعي بدست آمده است كه احتمالا در كنار درب ورودي معبد قرار داشته است.

مذهب و معبد در ایلام آن مقدار درگير با جشن‌ها، قرباني‌ها و اعياد خاص گرديد که جهت وارسي و تعيين تاريخ آنها، تقويم‌هاي مخصوصي ايجاد گرديد. 7 بي‌جهت نيست که در دوره بعد، ديوان اداري بزرگ هخامنشيان توسط ایلاميان اداره مي‌گرديد.

در مراسم‌هاي قرباني، حيواناتي از قبيل گوسفند و گاو براي خدايان ايلامي و حتي خدايان بيگانه، قرباني مي‌شدند. در اين رابطه به دو مورد از مراسم و آيين قرباني براي خدايان ايلامي، مي‌توان اشاره نمود. يكي از اين مراسم فستيوال الهه نگهبان پايتخت بوده است كه احتمالا به پي ني كير و شايد كيريريشا اهدا مي‌شد، در اين جشن گوسفندان پروار را در باغ مقدس الهه در مراسمي به نام «گوشون» قرباني مي‌كردند. در اين جشن گاو نري كه قبلا از نقطه ديگر مي‌آوردند، قرباني مي‌گرديد. در ماكتي برنزي كه به طلوع آفتاب معروف است و از زمان شيلهاك اينشوشيناك (1120-1150ق.م)، به دست آمده است، دو كاهن در حال اجراي مراسم مذهبي ديده مي‌شوند كه يكي از آنها بر روي دست‌هاي ديگري آب مي‌ريزد.8 يك روز مخصوص هم به خداي سيموت (شيموت) تخصيص يافته بود. براي جشن او كه توگا ناميده شده بود نيز گاو نري را قرباني مي‌كردند. اين جشن سالي يك بار و آن هم در نيمه ماه مه برگزار مي‌شد. 9

درباره مذهب ایلام آثار و مدارك زيادي در دست نيست. مدارك موجود نيز اندك و پراكنده مي‌باشند. بنابراین چارچوب تحقيق را بر پايه يافته‌هاي پر ابهام باستان‌شناختي قرار داده و رهيافتي در راستاي مفاهيم، رويکردها و نوآوري‌هاي پیچیده مذهبي جستجو مي‌گردد.

يادداشت‌ها:

1-هينتس، والتر؛ دنياي گمشده ایلام؛ ترجمه فيروز فيروز نيا؛ چاپ نخست؛ تهران؛ انتشارات علمي و فرهنگي؛ 1371؛ ص 60.

2-همان؛ ص47.

3-Hinz;W; Goot,Reallexikon des assyrology und vorderasiatischen archaologio; 1957,VolIII.Berlin; p. 547.

4-Miroschedji; La Dieo Elamite Au Serpent et aux eaux jaillisantes. Iranica Antiqua;1981; Vol. XVI; 25.

5-هینتس؛ 1371؛ همان؛ ص 48.

6-Jeremy Black ; Anthony Green; Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia; 1992; British Museum press ; p.45.

7-براي اطلاع بيشتر ر.ك؛ هينتس؛ 1371؛ 71-69.

8-Porada,E;The Art Of Ancient Iran Pre-Islamic;1965 ; p.1.

9-هينتس؛ 1371؛ ص 69.